Hoppa beint í aðalinnihald
Augnlæknar Reykjavíkur
Fræðsla

Fjarsýni

Fjarsýni (hyperopia) lýsir sér þannig að fólk á auðveldara með að greina hluti í fjarska en hluti sem eru nálægt.

Við meiri fjarsýni, eða eftir því sem aldurinn færist yfir, getur sjónin þó orðið óskýr á öllum færum. Ólíkt nærsýni getur væg fjarsýni leynst lengi án þess að viðkomandi geri sér grein fyrir henni, þar sem augað reynir stöðugt að leiðrétta hana sjálft.

Hvað gerist í auganu?

Til að mynda skarpa sjón þurfa ljósgeislar að brotna í gegnum hornhimnuna og augnsteininn og sameinast í einum brennpunkti beint á sjónhimnunni aftast í auganu.

Hjá fjarsýnum einstaklingi gerist annað tveggja:

  1. Augnknötturinn er of stuttur: Fjarlægðin frá fremsta hluta augans að sjónhimnunni er minni en venjulega (algengasta ástæðan).
  2. Hornhimnan eða augnsteinninn er of flöt/flatur: Ljósið brotnar ekki nægilega mikið.

Í báðum tilvikum nær ljósið ekki að safnast saman í tæka tíð og brennpunkturinn myndi fræðilega lenda fyrir aftan sjónhimnuna. Þegar geislarnir lenda á sjónhimnunni eru þeir enn ófókusaðir, sem leiðir til óskýrrar myndar.

Augað reynir að bæta upp fyrir gallann (accommodation)

Fjarsýni hefur þá sérstöðu að ungt fólk og börn geta oft séð skýrt þrátt fyrir gallann. Þetta gerist vegna þess að augnvöðvarnir geta spennt augnsteininn (lat. accommodatio) og gert hann kúptari til að auka ljósbrotið og færa brennpunktinn fram á sjónhimnuna.

Þótt sjónin virðist skörp hefur þessi stöðuga áreynsla í för með sér aukaverkanir, sérstaklega við mikla nálægðarvinnu.

Helstu einkenni

  • Augnþreyta og svimi: Þyngsli eða verkur í og í kringum augun eftir lestur, tölvuvinnu eða handavinnu.
  • Höfuðverkur: Sérstaklega staðsettur yfir augabrúnum eða á enni síðdegis.
  • Óskýrleiki þegar horft er á hluti nálægt, eða að texti byrji að renna saman eftir nokkra mínútna lestur.
  • Þörf á að blikka eða hvíla augun reglulega við lestur.
  • Rangeygð hjá börnum (accommodative esotropia): Ef barn er mjög fjarsýnt og beitir mikilli vöðvaorku við að fókusa getur annað eða bæði augun leitað inn á við (farið í rangeygð).

Hver er munurinn á fjarsýni og ellifjarsýni?

Þessum tveimur hugtökum er oft ruglað saman þar sem einkennin (erfiðleikar við að lesa nálægt) eru lík:

  • Fjarsýni (hyperopia): Byggingargalli í auganu sem er til staðar frá fæðingu eða bernsku (augnknötturinn of stuttur).
  • Ellifjarsýni (presbyopia): Náttúrulegt öldrunarferli sem byrjar um fertugt. Augnsteinninn tapar teygjanleika sínum og ræður ekki lengur við að fókusa nálægt, óháð því hvort augnknötturinn er réttur að lengd eða ekki.

Hvernig er fjarsýni mæld og flokkuð?

Fjarsýni er mæld í díoptríum (D) og táknuð með plústölu í gleraugnaseðlum (t.d. +2.50 D):

  • Væg fjarsýni: allt að +2.00 D
  • Miðlungsfjarsýni: frá +2.25 D upp í +5.00 D
  • Mikil fjarsýni: yfir +5.00 D(Við mikla fjarsýni dugar fókusunargeta augans ekki til og sjónin verður óskýr bæði nær og fjær).

Meðferð og leiðrétting

Markmið leiðréttingar er að auka ljósbrot augans svo geislarnir nái að samleitast á sjónhimnunni:

  • Samleitilinsur (plúsgler): Gleraugu eða snertilinsur sem eru þykkari í miðjunni en á jöðrunum (kúptar linsur). Þær brjóta ljósgeislana saman áður en þeir fara inn í augað og færa brennpunktinn fram á sjónhimnuna.
  • Augnaðgerðir:
    • Laseraðgerðir (t.d. LASIK eða PRK): Leysir er notaður til að gera miðju hornhimnunnar kúptari svo hún brjóti ljósið betur. Hentar best við vægri til miðlungsmikilli fjarsýni.
    • Linsuskipti (refractive lens exchange): Náttúrulegi augnsteinninn er fjarlægður og sérhönnuð gervilinsa sett í staðinn, sem leiðréttir bæði fjarsýni og ellifjarsýni samtímis.

Tengdar greinar