Sjónhimnulos
Sjónhimnulos er alvarlegt og brátt ástand í auga þar sem hin ljósnæma sjónhimna (retina) losnar eða flagnar frá undirliggjandi æðalögum sem sjá henni fyrir súrefni og næringarefnum. Án tafarlausrar læknismeðferðar getur ástandið leitt til varanlegrar sjónskerðingar eða blindu á viðkomandi auga.
Hvernig verður sjónhimnulos?
Augnknötturinn er fylltur af tæru hlaupi sem nefnist glerhlaup. Með aldrinum rýrnar þetta hlaup, skreppur saman og losnar smám saman frá sjónhimnunni (svokallað glerhlaupslos).
Oftast gerist þetta áfallalaust, en í sumum tilvikum togar hlaupið of fast í sjónhimnuna þannig að á hana kemur rifa eða gat (retinal tear). Ef vökvi úr glerhlaupinu nær að smjúga inn um gatið safnast hann fyrir undir sjónhimnunni og lyftir henni smám saman frá augnbotninum – svipað og veggfóður sem flagnar af vegg þegar raki kemst undir það.
Helstu gerðir sjónhimnuloss
- Roflos (Rhegmatogenous detachment): Algengasta formið, stafar af rifu eða gati á sjónhimnunni sem hleypir vökva undir hana.
- Toglos (Tractional detachment): Örvefur á yfirborði sjónhimnunnar dregur hana frá (algengt hjá fólki með langt genginn sykursýkisaugnkdóm).
- Vökvalos (Exudative/Serous detachment): Vökvi safnast undir sjónhimnunni án þess að rifa sé til staðar, oft vegna bólgu, æðavandamála eða æxla.
Helstu einkenni – Hvað á að varast?
Sjónhimnulos veldur yfirleitt engum sársauka, en einkennin koma oft fram í ákveðinni röð:
- Ljósglampar (flashes): Stutt leiftur eða blikandi ljós, sérstaklega úti í jaðri sjónsviðsins eða í rökkri.
- Skyndileg hrina flotagna (floaters): Fjöldi dökkra punkta, þráða, hringa eða „sótregn“ sem rekur um sjónina (getur stafað af litlum blæðingum úr rifinni æð í sjónhimnunni).
- Skuggi eða „tjald“: Dökkur skuggi, móða eða bylgja sem birtist í jaðri sjónsviðsins og færist smám saman í átt að miðju.
- Miðsjón skerðist: Ef losið nær inn að miðgróf sjónhimnunnar (macula eða sjóngula) verður veruleg og skyndileg skerðing á skarpri miðsjón og lestrarsjón.
Áhættuþættir
Nokkrir þættir auka líkurnar á því að fá sjónhimnulos:
- Hár aldur: Algengast hjá fólki eldri en 50 ára.
- Mikil nærsýni: Nærsýn augu eru oft lengri en venjulega og sjónhimnan því þynnri og viðkvæmari.
- Fyrra sjónhimnulos: Ef einstaklingur hefur fengið sjónhimnulos á öðru auganu eru auknar líkur á því á hinu.
- Áverkar á auga: Högg eða slys á auga geta valdið rifu.
- Fyrri augnaðgerðir: T.d. skýdragsaðgerðir (dreraðgerðir), þótt áhættan sé almennt lág.
- Ættarsaga: Ef sjónhimnulos er algengt í fjölskyldunni.
Greining og meðferð
Sjónhimnulos er bráðatilfelli. Ef grunur leikur á sjónhimnulosi eða rifu á sjónhimnu þarf að leita strax á bráðamóttöku.
- Greining: Augnlæknir víkkar sjáöldur með augndropum og skoðar augnbotninn með sérhæfðum smásjám og linsum. Stundum er beitt ómskoðun (ultrasound) á auganu.
- Meðferð við rifu (áður en sjónhimnan losnar): Ef aðeins er um rifu eða gat að ræða er hægt að festa brúnirnar með leysigeislameðferð (laser photocoagulation) eða frystingu (cryopexy). Það kemur oftast í veg fyrir raunverulegt sjónhimnulos.
- Meðferð við sjónhimnulosi: Þegar sjónhimnan er losnuð þarf skurðaðgerð. Helstu aðferðir eru:
- Glerhlaupsnám (vitrectomy): Glerhlaupið er fjarlægt og vökvinn sogaður burt, rifan lokuð með leysi/frystingu og augað fyllt með gasi eða sílikonolíu sem þrýstir sjónhimnunni aftur að botninum á meðan hún grær.
- Augnknattarbelti (scleral buckle): Sveigjanlegu sílikonbandi er komið fyrir utan á hvítu augans til að þrýsta augnveggnum að sjónhimnunni.
Batahorfur
Batahorfur ráðast að miklu leyti af því hversu fljótt meðferð hefst og hvort miðgrófin (sjóngulan) hafi losnað. Ef gert er við losið áður en miðgrófin flagnar næst oftast mjög góð eða fullkomin endurheimt sjónar. Ef miðgrófin hefur losnað næst sjónin oft aftur að hluta, en sjaldnar að fullu. Því gildir meginreglan: Leitið strax aðstoðar við skyndilegum breytingum á sjón, leiftrum eða nýjum dökkum skuggum.