Rangeygi (strabismus)
Rangeygð (strabismus) er ástand þar sem augun horfa ekki í sömu átt samtímis. Annað augað horfir beint á viðfangsefnið en hitt leitar í aðra átt. Þetta stafar oftast af ósamhæfingu í þeim sex ytri augnvöðvum sem stýra hreyfingum augans eða í boðleiðum taugakerfisins til þeirra.
Meginform rangeygðar
Rangeygð er flokkuð eftir því í hvaða átt vanstillta augað leitar:
- Inneygð (Esotropia): Augað leitar inn á við, í átt að nefinu (algengasta formið hjá ungbörnum og ungum börnum).
- Úteygð (Exotropia): Augað leitar út á við, í átt að gagnauganu.
- Hoppeygð upp (Hypertropia): Augað leitar upp á við.
- Hoppeygð niður (Hypotropia): Augað leitar niður á við.
Ástandið getur verið stöðugt eða komið og farið (t.d. þegar viðkomandi er þreyttur, veikur eða horfir í mikla nálægð).
Afleiðingar og einkenni
Hjá börnum lærir heilinn oft fljótt að slökkva á eða hunsa boðin frá auganu sem er rangeygt til að forðast tvísýni. Ef þetta er ekki meðhöndlað tímanlega getur það leitt til lata augans (amblyopia), þar sem sjóntaugatengingar þroskast ekki eðlilega og sjónin skerðist varanlega á því auga, auk þess sem dýptarskyn (þrívíddarsjón) tapast.
Hjá fullorðnum, þar sem sjónkerfið er fullþroskað, leiðir nýkomin rangeygð oftast til tvísýni (diplopia), höfuðverkja og augnþreytu.
Helstu orsakir
- Sjónfeill: Mikil nærsýni, langsýni eða sjónskekkja getur valdið rangeygð (til dæmis þegar barn reynir að leggja of hart að sér að fókusa vegna langsýni).
- Erfðir: Rangeygð liggur oft í ættum.
- Taugakerfistengd vandamál: Heilalömun (cerebral palsy), Downs-heilkenni eða heilaáverkar.
- Fullorðinsaldur: Getur komið fram í kjölfar heilablóðfalls, sykursýki, æxla eða áverka á höfði eða augntóft.
Meðferðarúrræði
Markmið meðferðar er að rétta augun af, endurheimta eða varðveita dýptarskyn og koma í veg fyrir lata augað:
- Gleraugu: Leiðrétting á sjónfeil (sérstaklega langsýni) getur stundum rétt augun alveg af án frekari inngripa.
- Augnleppur: Ef lata augað er farið að myndast er leppur settur yfir „góða“ augað í nokkrar klukkustundir á dag til að neyða heilann til að nota veikara augað og efla sjónþroskann.
- Augnvöðvaaðgerð: Skurðaðgerð þar sem vöðvarnir utan á auganu eru styttir, færðir eða lengdir til að rétta augastöðuna.
- Sérstakar linsur (Prismagler): Nýtast oft vel hjá fullorðnum til að leiðrétta tvísýni.
Snemmbær greining skiptir sköpum, sérstaklega hjá börnum fyrir 6–7 ára aldur á meðan sjónkerfið er enn í miklum mótunarþroska.